( 1 ) فقط در [ كتاب الفتوح ] مىتوان به آنها دست يافت . » ارزش كار ابن اعثم در تأليف و تصنيف « كتاب الفتوح » در اين است كه وى علاوه بر روايت اقوال مورخان و محدثان ثقه - از جمله مداينى ، واقدى ، ابو مخنف ، و ابن كلبى - تمامى شنيده‌ها و دريافتهاى خويش را به صورت روايت تاريخى مسلسلى در آورده است ؛ در نتيجه ، جريانات تاريخى دوران بعد از رحلت حضرت رسول ( ص ) به صورتى يك نواخت در اختيار خواننده قرار مىگيرد . تقريبا جامعترين و بهترين تحقيقى كه تاكنون در خصوص « كتاب الفتوح » ابن اعثم انجام گرفته مربوط است به تحقيقات شيخ آغا بزرگ تهرانى . وى در الذريعه ( 3 / 220 ) ذيل « تاريخ ابن اعثم » مىنويسد : « او ابو محمّد احمد بن اعثم اخبارى مورّخ است كه حدود سال 314 در گذشته است و ياقوت در « معجم الادباء » نيز همين تاريخ را آورده و گفته است كه او شيعى مذهب بوده است . ياقوت از نوشته‌هاى او ، « الفتوح » را ياد كرده كه منتهى به روزگار هارون الرشيد ( متوفى 193 ه . ق . ) مىشود و نيز « كتاب التاريخ » را كه از روزگار مأمون ( متوفى 218 ه . ق . ) آغاز و به روزگار مقتدر ( مقتول در 320 ه . ق . ) پايان مىپذيرد . ياقوت مىگويد كه وى هر دو كتاب را ديده و احتمال داده است كه مؤلّف ، كتاب دوّم را به صورت دنبالهء كتاب نخست نگاشته است . » شيخ آغابزرگ ، پس از نقل قول ياقوت حموى ، مىنويسد : من مىگويم كتاب نخست او كه به نام « الفتوح » از آن ياد شده از مآخذ كتاب « بحار الانوار » است و مجلسى در آخر فصل اوّل كه ويژهء منابع است آن را از نوشته‌هاى اهل تسنّن شمرده و همراه تاريخ طبرى و تاريخ ابن خلّكان ياد كرده است . آغا بزرگ تهرانى ، سپس ، اظهار نظر حاج خليفه را دربارهء « كتاب الفتوح » اينچنين نقل مىكند : نويسندهء كشف الظنون [ 2 / 1237 ] اين كتاب را در ذيل عنوان « فتوحات الشام » ياد كرده و گفته دربارهء اين موضوع - فتوحات شام - ابو محمّد احمد بن اعثم نيز كتابى نبشته و اين كتاب را احمد بن محمّد منوفى [ مستوفى ] به فارسى برگردانده است . آنگاه نويسندهء كشف الظنون [ 2 / 1239 ] به طور مستقل از اين كتاب نام برده و اسم نويسندهء آن را تصحيف كرده و گفته است « فتوح اعثم » تأليف محمّد بن على معروف به اعثم كوفى و ترجمهء آن از احمد بن محمد منوفى است . آغا بزرگ بعد اضافه مىكند : من مىگويم شكّى نيست كه اين كتاب « الفتوح » ترجمه شده به پارسى با